DÜNYANIN İLK GÖKBİLİMCİLERİNİN BİNLERCE YILLIK MİRASI TEHDİT ALTINDA

Avustralya’nın Yerli Halklarının Yıldızlara Dayalı Kadim Bilgi Sistemleri ve Kültürel Belleği Artan Işık Kirliliği Nedeniyle Yok Olma Tehlikesiyle Karşı Karşıya

Uzay bilimleri ve antropoloji dünyasında, medeniyetin köklerine dair derin bir endişe dalgası yayılıyor. Dünyanın ilk gökbilimcileri arasında gösterilen Avustralya’nın yerli halkları için binlerce yıldır yön bulma, hava tahmini yapma ve yaşamsal kültürel bilgileri kuşaktan kuşağa aktarma aracı olan gece gökyüzü, kontrolsüz şekilde artan ışık kirliliği nedeniyle adeta görünmez hale geliyor. The Conversation‘da yayımlanan kapsamlı bir makaleye göre, yapay aydınlatma teknolojileri yalnızca gökyüzündeki yıldızların parıltısını söndürmekle kalmıyor; yerli toplulukların doğayla uyum içinde geliştirdiği kadim bilgi sistemlerini, binlerce yıllık kültürel belleği ve hassas gece ekosistemini de doğrudan tehdit ediyor. Yerli Avustralyalılar için takımyıldızlar, modern dünyadaki gibi sadece soyut göksel oluşumlar değil; avlanma zamanlarından göç yollarına kadar günlük yaşamın her anını şekillendiren hayati birer rehber niteliği taşıyor.

Kozmik Rehberler ve Sürdürülebilir Yaşam Kuralları

Yerli bilgi sisteminde gökyüzü, doğanın dengesini koruyan ve sürdürülebilir yaşamı garanti altına alan toplumsal kuralların belirlenmesinde en önemli rolü oynuyordu. Pollux yıldızıyla ilişkilendirilen Wangel, yani uzun boyunlu kaplumbağa takımyıldızı belirli topluluklar için seyahat ve kutsal tören dönemlerinin başlangıcını simgelerken, Antares yıldızına dayanan Djurt yani kırmızı kuyruklu papağan takımyıldızı ise yiyecek kaynaklarının bol olduğu alanları gösteriyordu. Aynı zamanda bu kırmızı kuyruklu papağan işaretinin belirmesi, kuşların üreme mevsiminde olduğunu işaret ettiği için doğaya saygı gereği avlanmaktan kaçınılması gereken bir dönemi ifade ediyordu. Benzer şekilde Murray morinasını simgeleyen Otchocut takımyıldızı gökyüzünde belirdiğinde, balıkların üreme dönemine girdiği net bir şekilde anlaşılıyor ve topluluk içinde avlanma tamamen durduruluyordu. Bunun yanı sıra yerli halklar, mavi tonlarda parlayan ve hızlı titreşen yıldız kümelenmelerine bakarak yaklaşan kuvvetli fırtına ve rüzgarları günler öncesinden hassasiyetle öngörebiliyordu.

Songlinelar ve Hafızanın Silinme Tehlikesi

“Songline” ya da “düş zamanı yolları” olarak bilinen kutsal kültürel rota ağları da doğrudan bu göksel işaretlerle bağlantılıydı. Bu güzergâhlar kutsal alanları birbirine bağlamanın yanı sıra yeryüzündeki su kaynakları ve yiyecek bulunabilecek noktaları gösteren birer harita niteliğindeydi. Örneğin Orta Avustralya’daki bazı topluluklar için “Yedi Kız Kardeş” yıldız kümesi, çölün ortasındaki hayati su kaynaklarının konumunu gösteren kozmik bir rehber işlevi görüyordu. Kentleşmenin yaygınlaşmasıyla birlikte sokak lambalarından, binalardan ve endüstriyel alanlardan sızan yapay ışıklar gece gökyüzünü görünmez kıldıkça, bu kozmik haritalar da yeryüzünden siliniyor. Uzmanlar bu durumun yalnızca kültürel belleği yok etmekle kalmadığını, aynı zamanda bu kadim bilginin yeni nesillere aktarımını da tamamen sekteye uğrattığını vurguluyor.

Ekosistem Alarmı ve Küresel Çözüm Arayışları

Işık kirliliğinin yarattığı yıkım yalnızca kültürel mirasla sınırlı kalmayıp, ekolojik bir krizi ve insan sağlığı problemlerini de tetikliyor. Barapa Barapa kültüründe çok büyük sembolik önemi bulunan mikroyarasalar ve gece kuşları gibi gececil hayvanlar, yapay ışıklar yüzünden yönlerini ve üreme döngülerini kaybediyor. Yapılan araştırmalar, ışık kirliliğinin deniz kuşlarının yön bulmasını zorlaştırdığını, balık türlerinin gelişimini sabote ettiğini ve insanlarda da LED ekranlar ile yapay aydınlatmalar nedeniyle uyku bozuklukları, ruh hali sorunları ve kalp-damar rahatsızlıklarını tetiklediğini ortaya koyuyor. Bilim insanları acil çözüm için hem bireysel aydınlatma tasarımlarının değişmesini hem de devlet düzeyinde güçlü kamu politikalarının üretilmesini istiyor. Avustralya’da henüz ışık kirliliğine karşı ulusal bir yasal düzenleme bulunmazken, Fransa gibi ülkelerin katı aydınlatma kuralları sayesinde bu kirliliği büyük oranda azaltmayı başarması, kadim gökyüzü mirasını kurtarmak adına dünyaya umut ışığı olmaya devam ediyor.

Kaynak: Gazete Oksijen